Circulaire Economie in Ruimtelijk Beleid Westas

Binnenkort wordt het Manifest ‘WESTAS daar draait het om’ afgerond. Dit Manifest is de eerste stap in het aanjagen van de circulaire economie voor de ontwikkeling van de Westas. Initiatiefnemers zijn Haven van Amsterdam, Greenport Aalsmeer en Schiphol/SADC.

De vraag is hoe deze Circulaire Economie een plek moet en kan krijgen in het (ruimtelijk) beleid en de Gebiedsvisie voor het gebied dat deze Westas bestrijkt. Het Kennislab voor Urbanisme, dat nauw betrokken is bij het opstellen van het Manifest, heeft mij gevraagd mee te denken met de wijze waarop dit naar de toekomst toe vorm zou kunnen krijgen.

Waar komt het begrip Circulaire Economie vandaan?

Al in 1977 gaat de Europese Gemeenschap in haar 2e Milieu Actie Programma (MAP) in op een strategie die erop is gericht om producten op een zodanige wijze te ontwerpen dat verspilling wordt vermeden en terugwinnen wordt vergemakkelijkt. In dit MAP is de strategie er verder op gericht om de duurzaamheid van producten te verlengen, niet vernieuwbare grondstoffen te vervangen en materialen in alle stadia van fabricage en gebruik doeltreffend te benutten.

Hiermee werd 38 jaar geleden glashelder neergezet wat er moet gebeuren om tot een Circulaire Economie te komen. Op het gebied van afvalpreventie wordt dit in Nederland twee jaar later doorvertaald in de zogenoemde Ladder van Lansink, die uitgaat van de voorkeursvolgorde Preventie <- Hergebruik <- Recycling <- Verbranden <- Storten.

Inmiddels zijn we 36 jaar verder en haalt het begrip Circulaire Economie wederom regelmatig het nieuws. Vorig jaar juni heeft de Europese Commissie een beleidsnota (in vaktermen “communication”; niet bindend voor de lidstaten) uitgegeven met de titel: Towards a circular economy: A zero waste programme for Europe. Onderstaande afbeelding is hieruit afkomstig.

a

Is er in die anderhalve generatie die verstreken is dan in Nederland niets gebeurd? Dit zou geen recht doen aan alle inspanningen die er gedaan zijn met het opstellen en implementeren van vier Nationale Milieubeleidsplannen (NMP’s), alle sectorale milieu-actieprogramma’s, nota’s, tientallen provinciale milieubeleidsplannen en duizenden gemeentelijke milieubeleidsplannen en projecten. En aan alle resultaten die hiermee behaald zijn op het gebied van productinnovatie, materiaalonderzoek, preventie, hergebruik en recycling.

Circulaire Economie op dit moment

Toch staat ongeveer dezelfde boodschap als die van 38 jaar geleden, in het vorig jaar verschenen Programma Van Afval naar Grondstof (VANG) van het ministerie I&M. I&M stelt een transitie in 3 fasen voor:

  • Conventionele lineaire economie met take-make-waste;
  • Keteneconomie met feedback loops;
  • Circulaire economie met duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen.

Deze fasering en mindshift is vanaf 2012 ingezet door de Ellen Mac Arthur Foundation, die wereldwijd als de grote aanjager van de circulaire economie op dit moment kan worden gezien. Nu klinkt het in het Engels natuurlijk ook allemaal een stuk lekkerder, wanneer de principes van de circulaire economie worden beschreven. Het gaat dan achtereenvolgens om de ‘power of the inner circle’, ‘power of circling longer’, ‘power of cascaded use’ en ‘power of pure circles’. In de verschillende rapporten die deze stichting over de circulaire economie heeft gepubliceerd wordt een belangrijk onderscheid gemaakt tussen producten die er zijn voor de consumptie (consumables- biological nutrients) en producten die er zijn voor de lange termijn (durables-technical nutrients):

b

Een helder verhaal, dat wereldwijd navolging krijgt en door zowel de Europese Unie, de Nederlandse overheid, het World Economic Forum en tal van specialistische organisaties wordt omarmd.

Er is in al die jaren natuurlijk ook al veel gebeurd op productniveau. Dit werd op 14 februari op een inspirerende wijze gevisualiseerd in de NRC door Herman Wijffels en Talitha Muusse. (http://specials.nrc.nl/ricoh/documens/artikel/het-circulaire-kantoor). Als je alle producten en uitvindingen echter naloopt dan blijkt het nog wel fragmentarisch te zijn, waarbij veel producten zijn en worden ontwikkeld door start-ups. Natuurlijk zijn er ook voorbeelden die nu al wereldwijde impact hebben, zoals de biobased pet flessen van Coca Cola die Avantium uit Amsterdam in Nederland laat produceren.

De grote doorbraak bij het grote publiek moet echter nog steeds komen. Hiervoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. Ten eerste belemmeren ingesleten gedrag en bestaande businessmodellen en –structuren innovatie. Daarnaast is de consument gewend aan de huidige producten en zijn producten die duurzaam of circulair worden geproduceerd nog altijd vaak iets duurder. Tenslotte zijn er nog steeds weinig overheden, zowel op nationaal als op provinciaal en gemeentelijk niveau, die circulaire economie echt als een uitgangspunt voor hun beleid meenemen en dit ook juridisch verankeren.

Juist om deze redenen is het initiatief van de Westas partners lovenswaardig. Circulair denken wordt aangemoedigd, zowel bij de grote bedrijven in het gebied als bij start-ups. Er zijn ook al veel initiatieven op gang gekomen, zoals de Green Deal Grassen en Gewassen, links met DSM en Unilever, het ontwikkelen van een smart grid c.q. stroomnet in het havengebied, warmte-koude uitwisseling met Mircosoft en Schiphol en de ontwikkeling van een 3D kenniscluster rond Schiphol, waarin recycling en biobased materials als grondstof worden gebruikt. De vraag is nu of met een (ruimtelijke) gebiedsvisie bijgedragen kan worden aan een versnelling van het halen van de doelstellingen en hoe dit dan gestalte moet krijgen.

Circulair denken in ruimtelijk beleid

De huidige Structuurvisies van de rijksoverheid, de provincie Noord Holland en van de gemeente Amsterdam hebben op dit moment nog nauwelijks aandacht voor circulaire onderwerpen. Energie en landschappelijke/natuurlijke inrichting zijn eigenlijk de enige genoemde onderwerpen die hier verbinding mee hebben. Deze plannen richten zich voornamelijk op ruimtelijk relevante onderwerpen.

Het ruimtelijk beleid in Nederland is sterk aan verandering onderhevig. De Nota’s RO op de verschillende beleidsniveaus zijn nog maar net vervangen door Structuurvisies en de volgende verandering staat al weer voor de deur. Op provinciaal niveau komt er na de introductie van de nieuwe Omgevingswet in 2018 een Omgevingsvisie i.p.v. een Structuurvisie. Voor de gemeenten komt er in plaats van de lappendeken aan verschillende Bestemmingsplannen, één Omgevingsplan voor het gehele grondgebied. Na de invoering zullen de ruimtelijke instrumenten naar verwachting breder kunnen worden ingezet. In de gemeentelijke Omgevingsplannen kan dan integraler worden ingestoken op duurzaamheid, dus ook op de circulaire economie. Met het programma ‘Nu al eenvoudig beter’ kan vooruit gelopen worden op de Omgevingswet, waarbij de eerste resultaten van een bredere aanpak zichtbaar worden.

Hoe verder met de Gebiedsvisie Westas?

De Westas partners zijn na het vaststellen van het Westas-Manifest voornemens om een Gebiedsvisie op te stellen waarmee de Westas de circulaire economie letterlijk op de kaart wordt gezet. Deze visie zal de grenzen van de betrokken gemeenten (o.a. Amsterdam. Haarlemmermeer en Aalsmeer) overstijgen. Hierbij komt de vraag naar voren wat de ‘gebiedsgrenzen’ zijn van zo’n visie en of deze grenzen eigenlijk wel zo relevant zijn om een beweging op gang te brengen.

c

De Westas partners zullen een keuze moeten maken wat de insteek wordt. Er zal nadruk moeten liggen op de verschillende ruimtelijke onderwerpen van de leefomgeving waarop de circulaire economie betrekking heeft. Voorbeelden hiervan zijn de steden, randgebieden, bedrijventerreinen, logistiek/ voervoer en zelfproductie. Voor al deze onderwerpen zal een visie en strategie ontwikkeld moeten worden. De scope van de visie wordt hierbij belangrijk, waarbij focus het sleutelwoord is. Belangrijke elementen voor de circulaire economie die voor alle genoemde onderwerpen gelden zijn slim ontwerpen en productinnovatie, vastgoed, energie-opwekking en afval(preventie).

Bij al deze elementen gaat het er om wat de partners willen bereiken en hoe dit het best en snelst kan. Als er restrictief beleid nodig is (bijvoorbeeld om oneerlijke concurrentie tegen te gaan) dan zal dit een plek moeten krijgen in de Omgevingsplannen, om dit waar nodig af te dwingen. De voorkeur is natuurlijk om vooral door het inspireren van partijen een groene golf op gang te brengen waarbij zowel bedrijven, overheden als burgers gaan aanhaken. Waar nodig zullen financiële instrumenten zoals subsidies of goedkope financiering het laatste zetje moeten geven.

De mogelijke rol van de gemeentelijke overheden is interessant. Ongetwijfeld kan er meer vaart worden gemaakt wanneer de huidige Westas partners (Haven van Amsterdam, Schiphol/SADC en Greenport Aalsmeer), eventueel aangevuld met andere private partijen, zelfstandig doorgaan met de Gebiedsvisie. De nauwe betrokkenheid van de overheden in het gebied bij het opstellen en uitvoeren van de visie heeft evenwel grote meerwaarde. De overheden kunnen naast juridische opname in de Omgevingsplannen, ook zorgen voor implementatie van de principes van de circulaire economie in hun overige beleid, voor maatschappelijke betrokkenheid van inwoners en andere organisaties, voor voorlichting en educatie en voor het faciliteren en (financieel) stimuleren van ontwikkelingen.

Met het opstellen van een Gebiedsvisie voor de circulaire economie gaan de Westas partners een nieuw pad op dat nog niet eerder is bewandeld. De rugzak met beleids- en uitvoeringsinstrumenten is echter goed gevuld. Van de ervaring die de afgelopen jaren is opgedaan met omgevingsbeleid en gebiedsontwikkeling kan bij het uitzetten van de juiste koers goed gebruik worden gemaakt. Het belangrijkste is echter een stevig kompas waarin ambities en doelen zijn verankerd. Iedereen wil namelijk verandering, maar om zelf te veranderen, dat wordt de uitdaging.

Advertenties

Tags: , , , , , , , , , ,

About leefbarestad

4thecity.nl

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: